“Eş zamanlı” ne demek, neden birlikte görülür?
Eş zamanlı (eşlik eden) durum, aynı kişide birden fazla gelişimsel durumun aynı anda bulunmasıdır. Uluslararası tanımlar disleksinin sıkça başka gelişimsel durumlarla birlikte görüldüğünü açıkça belirtir; ülkemizdeki klinik çalışmalarda da özel öğrenme güçlüğü tanısı alan çocukların önemli bir bölümünde en az bir eşlik eden tanı bulunmuştur.
Birlikte görülmenin nedeni ortak zemindir: aynı genetik ve nörogelişimsel etkenler birden fazla alanı etkileyebilir; sözel işleyen bellek, işlemleme hızı ve dikkat kontrolü gibi paylaşılan süreçler hem okumada hem matematikte hem de dikkatte iş görür. Bir durum diğerini “yapmaz”; ama biri ötekinin görünümünü ağırlaştırabilir ve desteği zorlaştırabilir.
Bilgi
Dil önemli
“DEHB'li disleksili çocuk” gibi etiket yığınları yerine “okuma güçlüğü ve dikkat güçlüğü birlikte olan çocuk” demeyi öneriyoruz. Eş zamanlı, eşlik eden, birlikte görülen: bu sözcükler neden-sonuç kurmaz ve çocuğu bir tanı listesine indirgemez.
- Düzenli ve doğru okuma desteği alındığı hâlde ilerleme beklenenden belirgin biçimde yavaş
- Güçlük yalnızca yazılı dilde değil; oyunda, sohbette, günlük işlerde ya da sayılarla ilgili her yerde
- İşaretler ortama ve güne göre çok dalgalı: bir gün çok iyi, ertesi gün çok kötü
- Sözlü dilde de zorlanma: sözcük bulamama, uzun yönergeyi izleyememe, dinlediğini de anlamama
- Okul sabahı ağrılar, uyku ve iştah değişikliği, okuldan kaçınma gibi kaygı işaretleri
Yukarıdaki maddeler, okuma güçlüğünün yanında başka bir durumun da olabileceğini düşündüren ipuçlarıdır. Hiçbiri tek başına bir sonuç çıkarmaya yetmez; ama değerlendirmede dile getirilmeleri gerekir.
DEHB ile disleksi: nasıl ayırt edilir, birlikte nasıl desteklenir?
DEHB, disleksiye en sık eşlik eden durumlardan biridir ve ikisini ayırt etmek kolay değildir. Dikkati dağılan çocuk da satır atlar, sözcüğün sonunu uydurur, dikteyi eksik yazar; bu yüzden tablo dışarıdan okuma güçlüğüne benzer. Farkı, hataların niteliğine ve güçlüğün nerede göründüğüne bakarak anlamak mümkündür.
| Gözlem | Disleksiyi düşündürür | DEHB'yi düşündürür |
|---|---|---|
| Güçlük nerede görülür? | En çok yazılı dille uğraşırken; sözlü anlatım ve dinleme genellikle güçlü | Oyunda, sohbette ve günlük işlerde de: yönergeyi unutma, eşya kaybetme, işi yarım bırakma |
| Hataların niteliği | Tutarlı ses-harf, hece ve ek hataları; yavaş ve hecelemeli okuma | Dalgalı: iyi bildiği sözcükte dikkatsizlik hatası, satır atlama, sonu okumadan geçme |
| İlgi çekici metinde | Yavaşlık sürer; ilgi hızı değiştirmez | Dikkat toplanır, performans belirgin biçimde artar |
| Yazım | Ses temelli hatalar; aynı sözcük farklı biçimlerde | Aceleci ve eksik; uyarılınca çoğunu kendi düzeltir |
| Sessiz ve bire bir ortamda | Güçlük büyük ölçüde sürer | Belirgin düzelme |
İkisi birlikte olduğunda ikisi de ele alınır. Dikkat desteği (hekimin uygun gördüğü yaklaşımlar, davranışsal yöntemler ve sınıf içi uyarlamalar) çocuğun okuma öğretiminden yararlanmasını kolaylaştırır; ama dikkat düzeldiğinde okuma kendiliğinden gelmez. Okuma için yapılandırılmış öğretim ayrıca gerekir. DEHB tanısı yalnızca hekim değerlendirmesiyle konur.
Dikkat
İlaç okumayı öğretmez
DEHB için hekimin uygun gördüğü ilaç dikkat ve dürtü kontrolünü destekleyebilir; okuma becerisini öğretmez. Bazen ilaçla birlikte okuma hızla toparlanmış görünür; bu, çocuğun artık bildiğini gösterebildiği anlamına gelir. Kod çözme ve akıcılık güçlüğü sürüyorsa okuma öğretimi aynen devam etmelidir.
Disgrafi ve diskalkuli: aynı şemsiyenin altındakiler
Özel öğrenme güçlüğü üç alanı kapsar: okuma, yazılı anlatım ve matematik. Aynı çocukta birden fazla alan etkilenebilir. Disgrafi ve diskalkulinin ne olduğunu ve nasıl desteklendiğini kardeş sitemizdeki disgrafi ve diskalkuli yazısında ayrıntılı anlattık; burada yalnızca ayırt etme ipuçlarına odaklanıyoruz.
Disgrafi mi, disleksinin yazıma yansıması mı?
Disleksili çocuğun yazım hataları ses-harf kaynaklıdır: harf atlar, benzer sesleri karıştırır. Disgrafide ek olarak el yazısının kendisi zordur: harf biçimleri bozuk, yazı çok yavaş, sayfa düzeni dağınık; düşünceyi kâğıda dökmek ayrı bir engeldir.
Diskalkuli mi, problem metnini okuyamama mı?
Disleksili çocuk işlemi bilir ama problemi okuyup anlamakta zorlanır; problem ona okunduğunda çözer. Diskalkulide sayı hissi, miktar karşılaştırma ve basit işlemleri otomatikleştirme güçlüğü, problem sözlü verildiğinde de sürer.
Ortak nokta: sözel işleyen bellek
Heceleri birleştirip akılda tutmak, dikte yazarken cümleyi hatırlamak ve çarpım tablosunu ezberlemek aynı belleği kullanır. Bu yüzden üç alan birlikte zorlanabilir.
Değerlendirmede ne olur?
Her alan ayrı ayrı ölçülür; raporda ve BEP'te her alan için ayrı hedef yazılır. Yazım güçlüğünü Türkçenin ek-kök yapısıyla birlikte ayrı bir yazıda ele aldık.
Gelişimsel dil bozukluğu: sözlü dil de zorlanıyorsa
Gelişimsel dil bozukluğu, konuşulan dili anlamada ve kullanmada süregelen güçlüktür: sözcük bulma, cümle kurma, uzun yönergeyi anlama, olayı sırayla anlatma. Disleksiden en önemli farkı şudur: disleksili çocuğun sözlü dili genellikle güçlüdür ve dinlediğini okuduğundan çok daha iyi anlar; dil bozukluğunda ise dinlediğini anlama da zayıftır.
İkisi birlikte de olabilir ve o zaman tablo ağırlaşır: okuma güçlüğüne, okunanı anlamayı zorlaştıran bir dil güçlüğü eklenir. Güncel tanımlar erken sözlü dil zayıflıklarını sonraki okuma güçlüğünün habercisi sayar; bu yüzden geç konuşma öyküsü olan çocuklarda okuma gelişimi en başından yakından izlenir.
- Geç konuşma öyküsü ve okul çağında da süren kısa, eksik, dizilişi bozuk cümleler
- Sözcüğü bulamama; “şey” ve “bu” ile idare etme, nesneleri tarif ederek anlatma
- İki üç basamaklı yönergeleri izleyememe; soruyu yanlış anladığı için ilgisiz yanıt verme
- Bir olayı ya da hikâyeyi sırasıyla anlatamama
- Okuduğunu da dinlediğini de anlamama
Bilgi
Kime başvurulur?
Dil ve konuşma terapisti değerlendirmesi bu alanın merkezindedir; işitme kontrolü önceliklidir. Tıbbi tanı için çocuk ve ergen psikiyatrisi, eğitsel değerlendirme için RAM devreye girer. Dil desteği ile okuma desteği aynı planın parçası olarak yürütülür; dil ve konuşma terapistleri ses farkındalığı çalışmalarında da önemli bir ortaktır.
Kaygı ve özgüven: ikincil ama gerçek
Kaygı disleksinin parçası değil, sık görülen bir sonucudur. Her gün yaşıtlarının kolayca yaptığı bir işte zorlanan ve nedenini bilmeyen çocuk kendini suçlamaya başlar; sesli okuma korkusu, sınav kaygısı, okul sabahı karın ağrıları ve “ben aptalım” cümleleri böyle doğar. Bazen kaygı o kadar öne çıkar ki altındaki okuma güçlüğü gözden kaçar.
Ayırt etmek için üç soru yardımcı olur: Kaygı okuma güçlüğünden önce mi, sonra mı başladı? Okuma desteğiyle birlikte azalıyor mu? Yalnızca okul ve ödevle mi sınırlı, yoksa başka ortamlarda da var mı? Okumadan bağımsız ve yaygın bir kaygı, ayrı bir değerlendirme gerektirir.
- Sınıfta hazırlıksız sesli okutmamak; okuyacağı parçayı önceden vermek
- Hataları değil emeği görünür kılmak; ilerlemeyi çocuğun kendi geçmişiyle karşılaştırmak
- Süre uyarlaması ve kısa, ulaşılabilir hedefler
- Güçlüğün adını çocuğa yaşına uygun biçimde açıklamak: zekâyla ilgisi olmadığını, yolunun farklı olduğunu söylemek
- Okuma dışındaki güçlü yanlarına her gün yer açmak
İpucu
Ne zaman ruh sağlığı desteği?
Kaygı uykuyu, iştahı, arkadaşlıkları ya da okula gidişi etkiliyorsa, içe kapanma ya da öfke patlamaları artıyorsa bir psikolog ya da çocuk ve ergen psikiyatrisi değerlendirmesi gerekir. Kaygı desteği okuma desteğinin alternatifi değil, tamamlayıcısıdır.
İşitsel işlemleme tartışması: temkinli bir not
Disleksili çocuklarla ilgili sık duyulan bir açıklama “işitsel işlemleme bozukluğu”dur. Bu kavram uzmanlar arasında tartışmalıdır: tanımı ve ölçümü konusunda uzlaşı sınırlıdır; gürültüde anlamama, yönergeyi kaçırma gibi yakınmalar dikkat ve dil güçlükleriyle büyük ölçüde örtüşür. Disleksideki güçlük sesleri duymada değil, dildeki sesleri ayırt edip harflerle eşlemededir.
Bu yüzden işitsel işlemleme eğitimi adıyla sunulan yazılımlardan okuma kazanımı beklemek gerçekçi değildir; kontrollü çalışmalarda bu tür eğitimlerin okumaya etkisi gösterilememiştir. İşitsel ayrımı çalışmanın okumaya yarayan biçimi, sesleri harflerle birlikte çalışan ses farkındalığı öğretimidir.
Dikkat
İşitme kontrolü yine de yapılmalı
Bu tartışma işitmenin önemsiz olduğu anlamına gelmez. Sık orta kulak iltihabı geçiren ya da işitme kaybı olan çocuklarda dil gelişimi etkilenebilir. Değerlendirmenin başında bir odyoloji kontrolü, işitme sorununu dışlamak için gereklidir.
Kime başvurulur, okulda BEP nasıl işler?
Birden fazla alanda güçlük olduğunda süreç tek bir uzmanın değil, bir ekibin işidir. Ülkemizde bu ekibin kapıları bellidir ve sıra önemlidir.
Okulda görüşme ve gözlem
Sınıf öğretmeni ve okul rehberlik servisiyle görüşün. Gözleminizi düzenlemek için Uyum Tarama formunu kullanabilirsiniz; tarama tanı değildir, ama hangi alanlarda işaret olduğunu gösterir.
Görme, işitme ve dil kontrolü
Göz ve odyoloji muayenesi ile gerekiyorsa dil ve konuşma terapisti değerlendirmesi. Bu adım başka nedenleri dışlar.
Çocuk ve ergen psikiyatrisi
Tıbbi tanı burada konur. DEHB, dil bozukluğu ve kaygı aynı değerlendirmede ele alınır; on sekiz yaş altı için sağlık kurulu raporu (ÇÖZGER) düzenlenir.
RAM'da eğitsel değerlendirme
Rehberlik ve Araştırma Merkezi tüm alanları değerlendirir ve Özel Eğitim Değerlendirme Kurulu Raporu düzenler. Rapor, destek eğitim hakkının ve okuldaki düzenlemelerin dayanağıdır.
BEP ve destek
Okulda BEP geliştirme birimi her alan için ayrı hedef yazar; destek eğitim odası ve sınıf içi uyarlamalar planlanır. Özel eğitim ve rehabilitasyon merkezinde destek eğitim raporla alınır; bedeli mevzuatın öngördüğü kapsamda MEB tarafından karşılanır.
Sınıfta uyarlamaların nasıl yapılacağını öğretmen rehberinde, taramadan tanıya giden yolu ise tarama tanı değildir yazısında ayrıntılı anlattık. Aile bu ekibin bilgi köprüsüdür: hekimin, RAM'ın, okulun ve destek eğitim merkezinin aynı resmi görmesini sağlayan sizsiniz.